Gatunki podobne
Ulmus americana L., Ulmus laevis Pall., Ulmus spp.
Botaniczne nazwy wiązów zmieniały się w czasie i do dnia dzisiejszego nie ma właściwie w tym względzie ujednoliconej nomenklatury. Anatomiczne odróżnienie wiązu polnego, górskiego i limaka jest trudne. Należy także zauważyć, że w wyniku choroby „zamierania wiązów” (wywołanej przez grzyb Ceratocystis ulmi), przenoszonej przez chrząszcze żerujące w bielu wiązów,, stan tych drzew w Europie został znacznie zredukowany .
Nazwy handlowe i regionalne
Wiąz polny, wiąz górski (Polska), orme champetre, orme de montagne (Francja), olmo alamo, olmo montana (Hiszpania) Europpees iepen (Holandia), Feldulme, Bergulme (Niemcy), Lundalam, skogsalam (Szwecja), European elm (USA), Smooth-leaved elm, Wych elm (Wielka Brytania), olmo campestre, olmo montano (Włochy).
Występowanie
W Polsce rosną w stanie dzikim 3 gatunki wiązów. Ogółem na półkuli północnej rośnie ich 18.
Wiąz szypułkowy(Limak) — Ulmus laevis Pall. Gatunek ten występuje na terenie całej Polski. Jest to gatunek nizinny. Występuje na terenach łęgowych wraz z dębem szypułkowym, jesionem, olchą czarną, klonem, grabem. Jest to gatunek środkowoeuropejski, brak go na północy (także w Anglii), nie przekracza południowej linii Bałtyku i Morza Północnego. W zachodniej Europie występuje dość rzadko. W południowo-wschodniej Europie rzadszy od innych gatunków wiązów. Cechą charakterystyczną tego gatunku jest najwyższa ze wszystkich gatunków wiązów odporność na holenderską chorobę wiązów.
Wiąz górski (brzost) — Ulmus glabra Huds. Występuje w lasach jako gatunek domieszkowy. W Karpatach przekracza wysokość 1000 m npm., znosi bowiem dobrze surowy klimat. Swoim zasięgiem obejmuje północną i środkową część Europy, Bałkany, Krym, Kaukaz, Azję Mniejszą. Północna granica jego zasięgu przebiega na 64-65o szerokości geograficznej północnej, przez południową Finlandię, europejską część byłego ZSRR w okolicy Wałogdy, Petersburga, Nowogrodu.
Wiąz polny (wiąz pospolity) — Ulmus carpinifolia Gleditsch. Jest to gatunek nizinny, występujący na terenie całej Polski. Spotykany jest również na Pogórzu (400-500 m npm. Występuje w zespołach łęgowych. Obejmuje swoim zasięgiem europejską część byłego ZSRR, środkową i południową Europę (Bałkany, Krym, Kaukaz), Azję Mniejszą, północny Iran oraz północną Afrykę. Gatunek ten jest bardzo wrażliwy na holenderską chorobę wiązów, tak że obecnie większość drzew w miastach niemal całkowicie zaginęła. Pod względem barwy, rysunku i przydatności jest to gatunek najbardziej ceniony.
Charakterystyka drzewa i drewna
Wymienione gatunki wiązu rosną na glebach bogatych w próchnicę, nie tworzą litych drzewostanów, występują domieszkowo, kępami. W stanie wolnym rosną wzdłuż ulic, w ogrodach i parkach. Drzewo osiąga wysokość 20 do 30 m, wysokość pnia do 10 m, średnicę pierśnicy 0,5 – 1,2 m. Kształt pnia jest cylindryczny, często z silnymi nabiegami korzeniowymi. Kora w młodości gładka, z wiekiem podłużnie spękana, ciemnobrązowa (Ulmus carpinifolia); głębiej spękana podłużnie i podobna do kory dębu oraz czarnobrązowa jest u Ulmus glabra. Udział kory w masie pnia z korą wynosi ok. 15,6%, gęstość kory ok. 400 kg/m3.
Barwa drewna — biel żółtawo-biały do szarego, wąski do szerokiego; twardziel czekoladowo-brązowa (U. carpinifolia) i jasnobrunatna (U. glabra). Struktura drewna jednorodna, rysunek w zależności od przekroju anatomicznego prążkowany, falisty, mazerowany. Przyrosty roczne wyraźne. Promienie rdzeniowe widoczne jako ciemne lusterka. Pory (naczynia) w drewnie późnym ułożone w 2-3 przerywanych liniach (U. carpinifolia) lub w stycznie przebiegających falistych wstęgach (U. glabra). Drewno jest średniociężkie, średniotwarde, mocne, dość wytrzymałe na ściskanie, lecz niezbyt na rozciąganie. Drewno bardzo dekoracyjne, błyszczące, należy do najpiękniejszych gatunków europejskich. Zaraz po ścięciu zapach drewna jest nieprzyjemny, ale charakterystyczny.
Obróbka mechaniczna — nie stwarza trudności, dobra do przeciętnej. Niekiedy struganie i wygładzanie stwarza trudności, dlatego zaleca się stosowanie bardzo ostrych narzędzi. Drewno dobrze daje się skrawać płasko (okleiny). W połączeniach na kleje, śruby, gwoździe — wytrzymałe. Posiada dobrą zdolność zachowania kształtu w stanie suchym
Suszenie — dobre, zaleca się suszyć powoli.
Sklejanie — dobre.
Wykańczanie powierzchni — dobre; dobrze przyjmuje bejce i lakiery.
Inne — pod wpływem działania pary, drewno wykazuje właściwości giętne.
Wady drewna — krzywizny, niecylindryczność, nabiegi korzeniowe, skręt włókien, widlastość, niecałkowite twardzielowanie, przebarwienia oksydacyjne w wyniku reakcji metali z garbnikami (barwa zielona), pęknięcia mrozowe, zgnilizny, chodniki owadzie
Trwałość drewna — biel ma niewielką trwałość, twardziel dość odporna zwłaszcza pod ziemią lub pod wodą, drewno nie jest odporne na działanie warunków atmosferycznych.
Właściwości fizyczne — gęstość w stanie zupełnie suchym 450/640/820 kg/m3, gęstość przy wilgotności 12-15% — 480/680/850 kg/m3, gęstość po ścięciu 750/850/1050 kg/m3. Skurcz — w kierunku wzdłużnym 0,3 %, w kierunku promieniowym 4,6-4,8 %, w kierunku stycznym 6,9-8,3 %, skurcz objętościowy 11,8-13,8 %.
Właściwości mechaniczne — wytrzymałość na zginanie statyczne 65-72-111 MPa, moduł sprężystości przy zginaniu statycznym 5900-11000-16000 MPa, wytrzymałość na ściskanie wzdłuż włókien 33-46-56 MPa, wytrzymałość na rozciąganie wzdłużne 65-80-210 MPa, wytrzymałość na rozciąganie poprzeczne ok. 4,0 MPa, wytrzymałość na ścinanie 6,9-11,0 MPa, udarność 2,0-6,0-10,0 J/cm2, twardość Brinella w kierunku równoległym ok. 64 MPa, twardość Brinella w kierunku prostopadłym ok. 30 MPa, łupliwość 0,6-0,7 MPa; ścieranie: buk do wiązu jak 0,67 : 1,00.
Zastosowanie
Drewno do produkcji sklejek i oklein przeważnie skrawanych płasko; jako okleiny zewnętrzne, na meble, listwy profilowane, doklejki, elementy gięte, modele odlewnicze, instrumenty muzyczne; płyciny, okładziny, parkiet, schody; drewno konstrukcyjne średniej jakości w zastosowaniu na zewnątrz i wewnątrz; w konstrukcjach głębinowych; w budowie statków i łodzi oraz wagonów i maszyn; na sprzęt sportowy, uchwyty narzędzi, zabawki, wyroby pamiątkarskie, galanterię drzewną, fajki. Drewno z partii korzeniowej szczególnie nadaje się do snycerki i obróbki tokarskiej. Kora ma zastosowanie w garbarstwie i farbiarstwie (zwłaszcza żółtych odcieni barwników). Popiół drzewny zawiera około 77 % węglanu wapnia i służy do wyrobu potażu.
Dodatkowe informacje — wiąz dostępny jest w obrocie handlowym głównie w postaci drewna okrągłego, tarcicy i fornirów płasko skrawanych. Sortymentem o szczególnym znaczeniu są wyrzynki z nabiegami korzeniowymi pozwalające uzyskać wysokowartościowe wyroby i okleiny o wyjątkowo dekoracyjnych walorach. Wymagana jest ścinka zimowa jak również szybkie przetarcie w stanie okorowanym gdyż inaczej istnieje niebezpieczeństwo wystąpienia przebarwień oksydacyjnych i pęknięć.
mgr inż. Zofia Owczarzak
