Nazwy handlowe i regionalne
Świerk pospolity (Polska), gemeine Fichte, Rotfichte, Haselfichte, Rottanne, Krummfichte, Sumpffichte, Weissfichte, Garbenfichte (niem.), European spruce, Yellow spruce, Baltic pine, Common spruce, Nothern whitewood, Norway spruce, Spruce fir, White deal, White fir, Whitewood, Spruce fir (ang.), Epicea commun (Francja), Vuren (Holandia), Abete rosso (Włochy), Wanlig gran (Szwecja), Kizil tam ag (Turcja)
Występowanie
Świerk jest drzewem środkowo- i północnoeuropejskim, kontynentalnym. W Europie są trzy główne regiony występowania świerka pospolitego: pierwszy - Alpy Wogezy, Schwarzwald i Półwysep Bałkański, drugi jest na północ od Dunaju i obejmuje góry środkowoniemieckie, Czechy, Sudety i Karpaty, a także przylegającą do Karpat część Polski nizinnej, trzeci obejmuje północno-wschodnią Polskę, północną strefę europejskiej części byłego ZSRR, Finlandię, Skandynawię. Na terenie Polski świerk ma dwa regiony występowania oddzielone od siebie pasmem bezświerkowym. Dlatego też nie występuje naturalnie w Wielkopolsce, na Pomorzu, oraz prawie na całym Mazowszu bez części północnej tego regionu.
Charakterystyka drzewa i drewna
Drzewo w zależności od miejsca wzrastania osiąga wysokość do 50 m i średnicę do 200 cm. Pień jest prosty, smukły, równy. Drzewa nie rosnące w zwarciu mają pnie zbieżyste. Strefa korzeniowa jest płytka, talerzowa, wskutek czego drzewa są podatne na wichury. Kora w młodości gładka i jasnobrązowa, z wiekiem łuszcząca się cienkimi płytkami, czerwonobrunatna do popielatej, zawierająca garbniki (ok. 8,5%). Udział kory wynosi ok. 12% objętości pnia z korą, gęstość kory - ok. 340 kg/m3. Barwa drewna: biel i twardziel trudne do rozróżnienia, drewno żółtawobiałe do czerwonawobiałego. Rysunek drewna: słoisty na płaszczyźnie stycznej, prążkowany na płaszczyźnie promieniowej. Drewno mało dekoracyjne. Zapach drewna: w stanie świeżym - żywiczny. Obróbka mechaniczna: drewno pozwala się dobrze ciąć, wygładzać, nawiercać, frezować, szlifować, a także skrawać, toczyć i rozłupywać. Połączenia na gwoździe i śruby - dobre. Suszenie: dobre; niewielka skłonność do pękania i paczenia; zdolność odzyskiwania kształtu - dobra. Sklejanie - dobre.
Wykańczanie powierzchni: dobre; drewno łatwo pozwala się barwić, jednak pewne trudności występują przy pokrywaniu lakierami.
Inne: drewno trudne do impregnowania, dość oporne na kwasy i zasady.
Wady drewna: krzywizny, niecylindryczność, skręt włókien, przemieszczenie rdzenia, nieregularne przyrosty roczne, pęcherze żywiczne, uskoki włókien, oparzelina, sękatość, drewno reakcyjne, zranienia, zgnilizna, przebarwienia (np. czerwone smugi), chodniki owadzie.
Trwałość - niewielka; drewno podatne na zaatakowanie przez grzyby i owady; nieodporne na warunki atmosferyczne.
Właściwości fizyczne: gęstość w stanie suchym 300-430-640 kg/m3, gęstość przy wilgotności 12-15% 340/470/680 kg/m3, gęstość po ścięciu 700-800-850 kg/m3, skurcz: wzdłuż włókien 0,3 %, w kierunku promieniowym 3,5 - 5,7 %, w kierunku stycznym 7,8 - 8,0 %, objętościowy 11,6 - 12,0 %.
Właściwości mechaniczne: wytrzymałość na zginanie statyczne 49-78-136 MPa, moduł sprężystości przy zginaniu statycznym 7300-11000-21400 MPa, wytrzymałość na ściskanie 33-50-79 MPa, wytrzymałość na rozciąganie wzdłuż włókien 21-90-245 MPa, wytrzymałość na rozciąganie w poprzek włókien 1,5 - 2,7 - 14,0 MPa, udarność 1,4 - 4,6 - 11,0 J/cm2, wytrzymałość na ścinanie 4,0 - 6,7 - 12,0 MPa, wytrzymałość na skręcanie 5,3 - 9,0 - 14,0 MPa, łupliwość 0,2 - 0,4 MPa, twardość Brinella na płaszczyźnie podłużnej ok. 32 MPa, twardość Brinella na płaszczyźnie poprzecznej ok. 12 MP, ścieralność (sosna : świerk) 0,85 : 1,00.
Wskazówki dodatkowe: przetarcie bez kory. Wymagane swobodne przewietrzanie stosów - stąd wymóg starannego układania. Ścięte latem, okorowane dłużyce gwałtownie ulegają spękaniu. Świeżo okorowane drewno jest bardzo podatne na zaatakowanie przez grzyby pleśniowe. Chociaż przebiegające wzdłużnie czerwonawe pręgi nie mają charakteru zgnilizny, to mogą jednak mieć wpływ na odporność ściętego drewna.
Zastosowanie
Świerk znajduje zastosowanie jako drewno okleinowe, przeważnie na okleiny skrawane; drewno nadające się do wnętrz, na okładziny; drewno konstrukcyjne na cele budowlane zewnętrzne i wewnętrzne; na podłogi i schody; w budownictwie wodnym, w górnictwie i do budowy mostów; drewno specjalne na maszty, instrumenty muzyczne (drewno rezonansowe); na pokrywy skrzypiec stosuje się drewno o szerokości przyrostów rocznych od 1 do 2 mm i do 25% udziału drewna późnego; na wełnę drzewną, skrzynki; dla przemysłu celulozowo-papiernicznego, płyt wiórowych i pilśniowych.
Drewno świerka znajduje się w obrocie w postaci okrąglaków, tarcicy, desek klejonych warstwowo i oklein. W ofercie często występuje z jodłą jako asortyment mieszany, z uwagi na podobieństwo wyglądu i właściwości mechaniczno-technologicznych. Ważny gatunek w budownictwie, w przemyśle tworzyw drzewnych i celulozowo-papierniczym. Duże znaczenie ma jako drewno konstrukcyjne w budownictwie ziemnym (głębinowym), lądowym (naziemnym) i we wnętrzach. Stosowane jest jako dźwigary w budownictwie inżynieryjnym, przemysłowym, halowym, wodnym, mostów i wydobywczym. Budowle inżynieryjne (architektoniczne) o rozstawie podpór nawet 100 m - wykonywane z klejonych świerkowych dźwigarów, mogą osiągać ekstremalne wymiary. W budownictwie mieszkaniowym stosuje się świerk na stolce dachowe, konstrukcje szkieletowe, ściany nośne i sufity, podłogi, schody, boazerie ścienne i sufitowe, meble wnękowe. Na zewnątrz budynków stosuje się świerk jako balkony, fasady, stolarkę budowlaną, bramy. Chętnie używane są do budowy saun. W meblarstwie stosowane w postaci ślepych oklein i prostszych typów mebli. Dalsze zastosowanie to maszty, słupy, szalunki, rusztowania i drabiny, a także kostka brukowa, pergole, płoty i ściany dźwiękochłonne. Ponadto świerk wykorzystywany jest w budownictwie parkowym, ogrodowym, krajobrazowym i placów zabaw. W sektorze opakowań stosuje się świerk do produkcji skrzynek, palet, wełny drzewnej, zabawek, sprzętu gospodarstwa domowego. Wysokowartościowe, wąskosłoiste drewno świerka górskiego nadaje się do produkcji instrumentów (drewno rezonansowe - na pokrywy pudeł rezonansowych instrumentów smyczkowych). Drewno świerka stosuje się w dużych ilościach w przemyśle płyt wiórowych, pilśniowych i wiązanych cementem, jako drewno lite warstw środkowych w płytach stolarskich i jako ramiaki drzwi sklejkowych. Dominującą rolę spełnia drewno świerka w przemyśle celulozowo-papierniczym przy produkcji ścieru i celulozy. W przeszłości miało znaczenie w przemysłowym scukrzaniu drewna.
Doc. dr inż. Stanisław Spława-Neyman
Mgr inż. Zofia Owczarzak
