Nazwy handlowe i regionalne
Sosna pospolita (Polska), Scots pine, Redwood, Baltic redwood, Nothern pine, Norway fir, Pine, Fir, Riga fir, Riga pine, Scotch pine, Whitewood (ang. I ameryk.), Föhre, gemeine Kiefer, Kiefer, Rotkiefer, Sandkiefer, Weisskiefer (Niemcy), Forle, Forche (Austria), Pin sylvestre, Pin commun (Francja), Pino sylvestre (Włochy, Hiszpania), Tall, Furu (Szwecja), Grenen (Holandia), Dale, Thäle (Szwajcaria), Yabani cum fistik ag (Turcja), Sanawbar iqusya (Kraje Arabskie), Manty, Petäjä (Finlandia)
Występowanie
Gatunek szeroko rozprzestrzeniony w całej Europie, zwłaszcza w Europie północnej i północno-wschodniej aż do Syberii i Azji. Dobrze przystosowuje się do różnych warunków ekologicznych. Nie spotyka się jej tylko na terenach o klimacie wybitnie oceanicznym i w najbardziej południowych częściach Europy. Na północy, w Norwegii, dochodzi do 70o szerokości geograficznej północnej. Na Syberii nie przekracza koła podbiegunowego. Na wschodzie dochodzi do Morza Ochockiego. W Europie nie występuje masowo na Półwyspie Pirenejskim, w Holandii, Danii, północno-zachodnich Niemczech i w Wielkiej Brytanii, z wyjątkiem Szkocji, gdzie rośnie jako var. scotica Beiss. Nie ma jej prawie w całych Włoszech, Grecji, nie rośnie na Nizinie Węgierskiej i na Podolu, a także w południowej części Ukrainy i Rosji. Wyspowe stanowiska znajdują się w Hiszpanii, na Bałkanach, na Półwyspie Apenińskim. Na Kaukaziu, Krymie i w Azji Mniejszej jest prawdopodobnie osobną odmianą lub formą reliktową, zwłaszcza Pinus hamata. W Polsce sosna pospolita tworzy rozległe drzewostany na północ od linii Kraków-Tarnów-Przemyśl, gdzie znajduje optymalne warunki wzrostowe. U nas jest sosna gatunkiem nizinnym. W górach rośnie do wysokości 600 m n.p.m. W obrębie Karpat występuje tylko wyspowo, do wysokości 1570 m n.p.m w postaci karłowatej. W W Polsce jest sosna gatunkiem najbardziej rozpowszechnionym, stanowiącym około 75% składu gatunkowego naszych lasów. Duża różnorodność środowiska, w jakim sosna występuje, sprzyja powstawaniu w obrębie tego gatunku licznych form i odmian. Powszechnie wyróżnia się następujące najważniejsze odmiany:
• Pinus sylvestris var. scotica BEISS - sosna pospolita, odmiana szkocka. Drzewo o najbardziej czerwonej korze, krótszych igłach (ok. 3,5 cm) i krótszych szyszkach (ok. 3,5 cm)
• Pinus sylvestris var. lapponica HARTM. - sosna pospolita, odmiana lapońska. Drzewo o węższej koronie, szerszych, krótszych i trwalszych (4-7 lat) igłach, szyszki bardziej żółtawe, występowanie - Norwegia, Szwecja, Finlandia;
• Pinus sylvestris var. engadinensis HEGI - sosna pospolita, odmiana alpejska. Wolno rosnące stożkowate drzewo, igły kłujące, grubsze (o długości 2,5 - 3,5 cm) i trwalsze (7-8 lat), szyszki krzywe, występowanie: Tyrol, Alpy Engadyńskie;
• Pinus sylvestris var. rigensis LOUD - sosna pospolita, odmiana litewska. Drzewo o prostym, strzelistym pniu i ciemnoczerwonej korze, występowanie: południowa i wschodnia Skandynawia, Litwa;
• Pinus sylvestris var. turfosa WOERL. - sosna pospolita, odmiana torfowa, karłowata, wolno rosnąca odmiana sosny pospolitej, zwykle krzewiasta (o wysokości 1,5 - 2 m), z krótkimi igłami (do 2,5cm) szybko opadającymi ( w drugim roku), szyszki małe, liczne, występowanie: gleby podmokłe i torfowiska - południowo-zachodnie Niemcy, Dania, północna Skandynawia, północ byłego ZSRR
Charakterystyka drzewa i drewna
Wobec szerokiego rozprzestrzenienia sosny, różne są warunki jej wzrostu oraz budowa. Jest to drzewo szybko rosnące, osiągające zwykle wysokość do 30 m, a na siedliskach korzystniejszych także ponad 40 m oraz średnicę do ponad 100 cm. Pień przeważnie do 2/3 wysokości wolny od gałęzi. Kora czerwonobrązowa, cienka i gładka w górnej części pnia, w części dolnej kora z wiekiem gruba, łuskowa lub płytkowa, spękana, ciemnobrązowa, wewnątrz rdzawa. Udział kory wynosi 5-12-18 % objętości pnia z korą, gęstość kory ok. 300 kg/m3. Barwa drewna: biel - żółtawo-biały lub czerwonawo-biały, szerokość 5-10 cm, twardziel - czerwonawo-żółta ciemniejąca do czerwonobrązowej. Rysunek dekoracyjny, zapach w stanie świeżym żywiczny, aromatyczny, przyrosty roczne wyraźne, przejście między drewnem wczesnym i późnym wyraźne, niekiedy łagodniej zaznaczone, smakiem nie wyróżnia się, struktura zwykle prostowłóknista, na niektórych siedliskach krętowłóknista. Obróbka mechaniczna: drewno można dobrze przepiłowywać, przycinać, wygładzać, nawiercać, frezować, szlifować. Suszenie dobre, przy wilgotności drewna wyższej niż 25% i temperaturze 23oC istnieje niebezpieczeństwo wystąpienia sinizny. Suszenie przebiega szybko i dobrze, przy czym z lekką skłonnością do pękania i paczenia. Sklejanie dobre. Obróbka powierzchni dobra, jednak przy dużym udziale żywic utrudnione bejcowanie i lakierowanie. Inne: biel drewna podatny na impregnowanie. Kurczliwość drewna przeciętna. Drewno odporne na warunki atmosferyczne. Drewno jest miękkie, lekkie, łatwo łupliwe, dobrze się skrawa i łuszczy (na okleiny). Wady drewna: zbieżystość, krzywizny, niecylindryczność, skręt włókien, sękatość, pęcherze żywiczne, przemieszczenia rdzenia, pęknięcia żywiczne, nieregularny przebieg przyrostów rocznych, drewno reakcyjne, zgnilizna pnia, sinizna, chodniki owadzie, szkody powodowane przez ptaki. Trwałość - twardziel dosyć odporna, biel podatny na zaatakowanie przez grzyby i owady.
Cechy anatomiczne: cewki o długości 1800-3100-4500 mikrometrów
Właściwości fizyczne: gęstość w stanie suchym: 300/490/860 kg/m3, gęstość przy wilgotności 12-15%: 330/518/900 kg/m3, gęstość po ścięciu: 750/820/850 kg/m3; skurcz włókien w kierunku wzdłużnym 0,4%, w kierunku promieniowym 3,3 - 4,0 %, w kierunku stycznym 7,5 - 8,0 %, skurcz objętościowy 11,2 - 12,4 %. Drewno ma właściwości termoizolacyjne i dźwiękoizolacyjne.
Właściwości mechaniczne: wytrzymałość na zginanie statyczne 41/100/205 MPa, moduł sprężystości przy zginaniu statycznym 6900-12000-20100 MPa, wytrzymałość na ściskanie 35/55/94 MPa, wytrzymałość na rozciąganie wzdłuż włókien 35-104-196 MPa, wytrzymałość na rozciąganie w poprzek włókien 1,0-3,0-4,4 MPa, udarność 1,5-4,0-13,0 J/cm2, łupliwość ok. 0,2 MPa, ścieralność (dąb : sosny) 0,9 : 1,0; twardość Brinella na płaszczyźnie podłużnej 25-40-72 MPa, twardość Brinella na płaszczyźnie poprzecznej 13-19-24 MPa.
Ważne: drewno zaatakowane przez siniznę wykazuje większą nasiąkliwość i tym samym podwyższoną podatność na opanowanie przez grzyby.
Zastosowanie
Drewno sosny jest odpowiednie na okleiny zewnętrzne skrawane i łuszczone, na sklejkę, na cele konstrukcyjne, budowlane zewnętrzne i wewnętrzne, stolarkę okienną i drzwiową, podłogi, podkłady kolejowe, maszty, stemple kopalniane. Może być także zastosowane w stolarce artystycznej, meblarstwie, przemyśle płyt wiórowych i pilśniowych, na wełnę drzewną, skrzynki, pojemniki, węgiel drzewny. Dzięki pozyskiwaniu z żywych drzew żywic produkuje się terpentynę, olej terpentynowy, kalafonię. Z igieł sosnowych wyrabia się olejek sosnowy (Oleum pini silvestris). Szczególne zastosowanie znajduje drewno sosny w budownictwie lądowym i głębinowym jako drewno konstrukcyjne. Również bardzo cenione w kopalnictwie i budownictwie wodnym. Duże znaczenie ma w budownictwie mieszkaniowym z uwagi na wysoką nośność, długą trwałość, ale także ze względu na barwę i mazerunek, a nawet sękatość, które to cechy można wykorzystywać jako zalety. Jest stosowane na zewnątrz w postaci stolarki okiennej i drzwiowej, elementów fasad oraz okładzin ściennych, a we wnętrzach na sufity i ściany lub ich wykładziny, na zabudowy wnęk oraz na schody i podłogi o średnim stopniu narażenia. Również poza obszarem mieszkalnictwa cieszy się sosna uznaniem. Wykorzystywana jest do wyposażania pomieszczeń użyteczności publicznej. Szerokie zastosowanie ma sosna w meblarstwie jako drewno lite i w postaci oklein - zwłaszcza jako gatunek modny w ostatniej dekadzie. Poza tym drewno stosowane do wyrobu galanterii gospodarstwa domowego, w modelarstwie jako modele odlewnicze. Ponieważ posiada dobre właściwości impregnowania metodą ciśnieniową, chętnie stosowana jest na maszty, palisady, słupy. Również jest to najczęściej stosowany materiał na kafary w budownictwie wodnym i portowym. Także jako kostka brukowa w halach fabrycznych, szkołach, kościołach, centrach wypoczynku, lokalach gastronomicznych, a po odpowiedniej impregnacji - w budownictwie ogrodowym, parkowym i krajobrazowym w formie zadaszeń, pergoli, mebli ogrodowych i parkowych, kwietników i pojemników, płotów i ścian dźwiękochłonnych, mosteczków i urządzeń placów zabaw. Szczególne zastosowanie znajduje drewno sosny w kolejnictwie – używane jest do wyrobów podkładów kolejowych. W sektorze opakowań powstają z drewna sosny skrzynki, pojemniki, beczki, palety i wełna drzewna. Ponadto drewno to nadaje się na kontenery, rusztowania, maszty statków, słupy, listwy, rolety, tarcicę wagonową. W przemyśle stosuje się je w produkcji płyt wiórowych i pilśniowych, oklein, płyt stolarskich, drzwi sklejkowych. Wykrozystywane jest w przemyśle celulozowo-papierniczym do produkcji ścieru, wyrobów papierniczych i tektury.
Doc dr. inż. Stanisław Spława-Neyman
Mgr inż. Zofia Owczarzak
