Gatunki podobne
Tilia americana L., Tilia heterophylla Vent., Tilia pubescens Ait. Znanych jest około 20 gatunków lipy. Dochodzą do tego liczne rasy, odmiany i hybrydy, na przykład lipa Tilia europea L. pochodzi ze skrzyżowania lipy wielkolistnej z lipą drobnolistną.
Nazwy handlowe i regionalne
Lipa (Polska), Linde (Niemcy), Basswood, Lime, Common lime (Wielka Brytania), Tilleul commun (Francja), Tiglio (Włochy), Europees linden (Holandia), Tilo (Hiszpania), Skogslind, Bohuslind (Szwecja)
Występowanie
W Polsce występują dwa gatunki lipy dziko rosnące – lipa drobnolistna i lipa wielkolistna (szerokolistna). Nie są to gatunki lasotwórcze, aczkolwiek czysty drzewostan lipowy, obecnie rezerwat, występuje w Muszynie koło Krynicy. Lipa drobnolistna występuje w Polsce jako domieszka w niższych lasach liściastych, zwłaszcza w zmieszaniu z dębem i grabem. W zależności od warunków ekologicznych może występować w piętrze dolnym lub górnym drzewostanu. Lipa drobnolistna swoim zasięgiem obejmuje prawie całą Europę i sięga na północ do Szwecji i Norwegii przez Finlandię ku Uralowi. Nie występuje w północnej Skandynawii i w obszarze Morza Śródziemnego. W Polsce ten gatunek występuje na całym obszarze. W górach rośnie do wysokości 600-800 m n.p.m. Lipa szerokolistna swym zasięgiem obejmuje środkową i południową Europę. Na północ rośnie do 50° szerokości geograficznej. Występuje w Hiszpanii, w południowych Włoszech. Na wschód sięga do Morza Czarnego oraz zachodniej części Ukrainy i Mołdawii, ale nie występuje na Nizinie Węgierskiej. W górach rośnie wyżej niż lipa drobnolistna (800 m n.p.m.). Gatunek ten kwitnie wcześniej od lipy drobnolistnej. Pod względem siedliskowym ma większe wymagania, potrzebuje bowiem gleb żyznych i cieplejszego klimatu.
Charakterystyka drzewa i drewna
Oba wymienione gatunki lipy osiągają wysokość około 25-40 m i średnicę do ponad 100 cm. Pień lipy jest prosty, do połowy wysokości wolny od gałęzi, rzadko skrzywiony, u drzew rosnących w skupiskach – cylindryczny. Podczas gdy lipa drobnolistna (zwana też lipą “zimową”) występuje w skupiskach leśnych w lasach mieszanych, to lipa wielkolistna (zwana też lipą “letnią”) woli rosnąć w stanie wolnym. Kora w młodości gładka, zielonkawoszara, z wiekiem staje się płytko spękana, ciemnoszara do czarnawej, o wysokim udziale łyka. Drewno ma zapach charakterystyczny, długo się utrzymujący.
Obróbka mechaniczna – dobra; drewno dobrze się skrawa, toczy i rzeźbi; jest łatwo łupliwe; łączenie na gwoździe i śruby dobre.
Suszenie – dobre; skłonność do przebarwień i spękań, zwłaszcza długo składowane drewno okrągłe przyjmuje zielonkawe zabarwienie, co tłumaczy się reakcją żelazowo-garbnikową. Zaleca się suszenie powolne. Techniczne suszenie tarcic odbywa się w temperaturze < 60°C i wilgotności powietrza 65%.
Sklejanie – nie stwarza trudności.
Wykańczanie powierzchni – dobre; dobrze przyjmuje bejce.
Wady drewna – krzywizny, niecylindryczność, pęknięcia mrozowe, przebarwienia oksydacyjne, przebarwienia spowodowane przez grzyby, zgnilizny, chodniki owadzie, u lip wolnostojących od uderzeń piorunów.
Trwałość drewna – niewielka, drewno podatne na opadanie przez grzyby i owady; nie jest odporne na warunki atmosferyczne.
Wskazówka – drewno lipy posiada jasną twardziel, możliwe jest wystąpienie plam wskutek niewłaściwego procesu parowania drewna. Drewno łatwo się impregnuje. Celem uniknięcia pęknięć drewno należy przecierać zawsze z korą; wymagane jest zabezpieczenie czół drewna okrągłego i tarcicy.
Właściwości fizyczne: gęstość w stanie zupełnie suchym 320/490/560 kg/m3, gęstość przy wilgotności 12-15% – 350/530/600 kg/m3, gęstość po ścięciu 580-880 kg/m3; skurcz – w kierunku wzdłużnym 0,3%, w kierunku promieniowym ok. 5,5%, w kierunku stycznym ok. 9,1%, skurcz objętościowy 14,4-14,9%.
Właściwości mechaniczne – wytrzymałość na zginanie statyczne 46/106/147 MPa, moduł sprężystości przy zginaniu statycznym 5800-7400-17200 MPa, wytrzymałość na ściskanie 26/52/78 MPa, wytrzymałość na rozciąganie wzdłużne 23-85-145 MPa, wytrzymałość na ścinanie 4,0-4,5-6,0 MPa, twardość Brinella w kierunku równoległym 27-38-47 MPa, twardość Brinella w kierunku prostopadłym 13-16-20 Mpa.
Cechy anatomiczne – włókna: libriform, cewki włókniste długości 300-1010-1650 ěm; cewki naczyniowe – rozmieszczenie nieregularne; naczynia: gatunek rozpierzchłonaczyniowy, naczynia występują pojedynczo lub parami, w krótkich grupach ułożonych promieniowo i w nieregularnych skupiskach; miękisz podłużny: apotrachealno-rozproszony i apotrachealno-siatkowaty.
Zastosowanie
Drewno okleinowe, specjalnie dla przemysłu płyt pilśniowych oraz celulozowo-papierniczego, produkcji wełny drzewnej, zapałek, pantofli-drewniaków, galanterii pamiątkarskiej, instrumentów muzycznych: harf, klawiatury pianin i fortepianów, do budowy organów (piszczałki i partie frontowe); protez ortopedycznych, beczek, pojemników; ram obrazów, przyrządów kreślarskich; modeli odlewniczych, form hutniczych; drewno na skrzynki, szpule, zabawki, na węgiel drzewny, szczególnie na węgiel rysunkowy; drewno doskonałe do snycerki i toczenia. Wiele wspaniałych obiektów sakralnej sztuki rzeźbiarskiej powstało z drewna lipowego w średniowieczu i w okresie późnego gotyku, stąd drewno to nosiło kiedyś miano “Lignum sacrum”. Drewna lipy nie stosuje się na zewnątrz budynków, używa się go w meblarstwie jako tzw. ślepe okleiny, jako elementy toczone i rzeźbione, detale mebli stylowych, na fronty i ozdobniki zegarów ściennych. Wykorzystuje się go również w przemyśle sklejkowym. Nasiona lipy zawierają do 58% oleju barwą zbliżonego do oleju z oliwek, który bardzo szybko ulega zjełczeniu. W przeszłości z łyka lipowego produkowano wyroby plecionkarskie: koszyki, maty, obuwie, sznury, liny.
Mgr inż. Zofia Owczarzak
