Nazwy handlowe i regionalne
Jodła pospolita (Polska), Jedle (Czechy, Słowacja), Sapine, Sapine pectine (Francja), Pine beta (Hiszpania), Dennen (Holandia), Jela obiena (Jugosławia), Edeltanne, gemeine Tanne, Weisstanne (Niemcy), Brad (Rumunia), Silver fir (Wielka Brytania), Jegenyefenyo (Węgry), Abete bianco (Włochy)
Występowanie
Znanych jest w świecie około 50 gatunków jodły, które występują wyłącznie na półkuli północnej i rosną przeważnie w górach. Niektóre występują na wysokości do 4 000 m n.p.m. (w Himalajach). Kilka zaledwie gatunków ma zasięg bardzo rozległy, są to gatunki rosnące na niżu, np. A. Sibirica, A. balsamea. Reszta ma zasięg bardzo ograniczony. W Europie rośnie 5 gatunków jodły, w Polsce tylko jeden - Abies alba Mill. Występowanie jodły pospolitej (Abies alba Mill.) ogranicza się do terenów Europy z klimatem umiarkowanym, gdyż unika ona zarówno północnych, jak i wschodnich krajów kontynentalnych. Jest to drzewo górskie rosnące w Pirenejach w łańcuchu Apeninów (z rzadka), w łańcuchu Jury, w Alpach, Wogezach, Szwarcwaldzie, Lesie Bawarskim, Sudetach, Karpatach i na Płw. Bałkańskim wzdłuż brzegu Adriatyku, aż do północnych granic Grecji i gór Rodopów. Północna granica zasięgu jodły w Polsce przebiega przez Żary, w kierunku na Szprotawę, Żmigród, Ostrów Wielkopolski, Kalisz, Łódź i Skierniewice, przecina Pilicę i biegnie dalej na Opoczno, Radom, Dęblin, Kazimierz, Lublin, Zamość, Tomaszów Lubelski, dalej przechodząc granicę na Rawę Ruską, a następnie zawraca na Lubaczów, Jarosław i Przemyśl. Poza granicą zwartego zasięgu podanego wyżej występuje wyspowo koło Mińska Mazowieckiego, pod Łukowem (rezerwaty Jata i Topór), a ponadto rośnie w Puszczy Białowieskiej, ale w części poza polską granicą państwową. Jodła jest gatunkiem dobrze znoszącym ocienienie. Do 8-go roku życia rośnie wolno, okres intensywnego wzrostu rozpoczyna się ok. 15-16 roku i trwa do 100 lat życia. Wzrost na wysokość ustaje w wieku 200 lat. Gatunek ten ma duże wymagania glebowe, potrzebuje gleb żyznych i świeżych. Najlepiej udaje się na krzemiankowych, ubogich w wapń glebach gliniastych, źle rośnie na glebach suchych, piaszczystych. Jodła, obok buka, jest gatunkiem lasotwórczym, tworzy również drzewostany lite, ale dobrze rośnie w zmieszaniu. Występuje w reglu dolnym od 500 do 1100 m n.p.m.. Jest to gatunek o ciężkich nasionach i bardzo dobrze odnawia się z samosiewu. Procentowy udział powierzchni drzewostanów jodłowych według panujących gatunków drzew w lasach Polski wynosi 2,9 %. Zasobność grubizny/1 ha - 219,7 m3, a biomasy/1 ha - 120,8 t.
Charakterystyka drzewa i drewna
Jodła jest drzewem zimozielonym, o igłach zielonych, błyszczących, z siwym, woskowym nalotem. W starszym wieku deformacja korony przyjmuje postać tzw. „bocianiego gniazda”. Drzewo wysokie 40, 50 i 60 m osiąga wiek 600-800 lat. Długość strzały użytkowej do 20 m, przeciętna średnica do 1 m. Pień jest prosty i wypełniony. Kora - w młodości gładka, białoszara, cienka, w wieku około 40 lat spękana, płytkowa, szarobrązowa. Żywica występuje jedynie w korze (w postaci pęcherzy), lecz nie w drewnie. Barwa drewna - żółtobiała do różowobiałej z szarawym połyskiem. Rysunek drewna mało dekoracyjny, na przekroju stycznym nieco wzorzysty, na promieniowym prążkowany. Zapach - mało charakterystyczny, kwaskowaty. Obróbka mechaniczna jest dobra, drewno daje się dobrze przepiłowywać, strugać, nawiercać i szlifować. Jest łupliwe, podatne do łączenia na gwoździe i na śruby. Suszenie - dobre i szybkie, istnieje niewielka skłonność do pęknięć i do paczenia się. Sklejanie dobre. Obróbka powierzchni - dobrze przyjmuje bejce i obróbkę wykończeniową. Głęboka impregnacja jest utrudniona. Wady drewna: krzywizny, skręt włókien, ciemno zabarwiona twardziel, nieregularna budowa przyrostów rocznych, pęknięcia okrężne, drewno reakcyjne, zgnilizna pnia, rak jodłowy. Żery owadów takich jak: Componantus herculaneus L., Hylecoetus dermostoides L., Xyloterus lineatus Ol., Sirex gigas L. Grzyby - najczęstsza sinizna z rodzaju Ceratocystis, Lenzites spp., Poria vapeasario Fr., Trametes pini Fr., Heterobasidion annosus.
Cechy anatomiczne: cewki w układzie promieniowym o długości 3400-4300-4600 µm, światło cewek: drewna wczesnego 34,6 µm, drewna późnego 16,2 µm. Procent cewek w masie drewna średnio 90,4%. W drewnie brak kanałów żywicznych, możliwe złogi kryształów długości 1800-3100-4500 µm.
Właściwości mechaniczne: wytrzymałość na zginanie statyczne 47-73-118 MPa, moduł sprężystości przy zginaniu statycznym 6600-11000-17200 MPa, wytrzymałość na rozciąganie równoległe do przebiegu włókien 48-84-120 MPa, wytrzymałość na rozciąganie prostopadłe do przebiegu włókien ok. 2,3 MPa, twardość Brinella w kierunku prostopadłym do włókien ok. 16 MPa, twardość Brinella w kierunku równoległym do włókien 13-30-57 MPa. Właściwości chemiczne: rozpuszczalność w mieszaninie benzen-alkohol 2,3%, pentozany 8,0-13,3%, popiół 0,28-0,77 %, pH 4,0-5,3.
Właściwości fizyczne: gęstość w stanie suchym bez kory 320/410/710 kg/m3, gęstość przy wilgotności 12-15 % 350/450/750 kg/m3, gęstość w stanie świeżym 800-900-1000 kg/m3, skurcz włókien: w kierunku wzdłużnym 0,1%, w kierunku promieniowym 2,9-3,8 %, w kierunku stycznym 7,2-7,6 %, skurcz objętościowy 10,2-11,5 %.
Zastosowanie
Drewno jodły stosowane jest w przemyśle tartacznym, zapałczanym, na gorszą gatunkowo sklejkę szalunkową, w przemyśle celulozowo-papierniczym na celulozę siarczynową; na kopalniaki, słupy teletechniczne, słupy budowlane, beczki i kadzie dla przemysłu chemicznego, na skrzynki, wełnę drzewną, opakowania, palety, na kostkę brukową w halach fabrycznych, jako drewno rezonansowe na instrumenty muzyczne (w tym piszczałki organowe). Ze względu na dobrą łupliwość wykorzystuje się drewno jodły do produkcji łupków dachowych i drobnej galanterii drzewnej (koszyki, kasetki). Z żywicy jodły pospolitej uzyskuje się tzw. terpentynę strasburską. Żywica wyciekająca z nakłutych pęcherzy żywicznych w korze u innych gatunków jodły to znany w mikroskopii i optyce balsam kanadyjski.
Informacje dodatkowe
Drewno jodły ma na ogół twardziel nie wyróżniającą się, ale zdarza się też twardziel ciemna, zwłaszcza u drzew wyrosłych na niżu. Drewno jest łatwo opadane przez grzyby wywołujące zapleśnienie. Drzewostany jodłowe są wrażliwe na zanieczyszczenia przemysłowe i mogą być wskaźnikiem skażenia środowiska. Drewno jest odporne na działanie zasad i kwasów o stężeniu do 10%. Ogólnie jednak drewno uważa się za nietrwałe. Jodły w Polsce osiągały wymiary ogromne. Słynna była tzw. „Gruba Jodła” rosnąca pod Zawoją, opisana w 1906 roku przez podróżnika Hugo Zapałowicza, mająca obwód pierśnicy 676 cm, a wiek jej szacowano na 600 lat. Pień tej jodły przetrwał do dziś i znajduje się w Nadleśnictwie Sucha Beskidzka. Aktualnie najstarsza jodła - wg Pacyniaka - rośnie koło Zawoi (wieś) i ma 435 lat, obwód 640 cm i średnicę pierśnicy 203,5 cm.
Doc dr. inż. Stanisław Spława-Neyman
Mgr inż. Zofia Owczarzak
