Gatunki podobne
Fraxinus americana L., Fraxinus mandshurica Rupr., Fraxinus nigra Marsh., Fraxinus oregona Nutt., Fraxinus ornus L., Fraxinus pensylvanica Marsh. Znanych jest około 35 gatunków jesionu.
Nazwy handlowe i regionalne
Jesion (Polska), gemeine Esche (Niemcy), Ash, Common ash (Wielka Brytania), Frene commun (Francja), Frassino maggiore (Włochy), Fresno (Hiszpania), Aesche (Holandia), Ask (Szwecja), Asfur ag (Turcja)
Występowanie
W Polsce jesion jest dzikim drzewem leśnym, zaliczanym do najbardziej cennych, szlachetnych gatunków rodzimych drzew liściastych. Wymaga gleb żyznych, głębokich, pulchnych, wilgotnych lub mokrych. Jest bardzo wrażliwy na przymrozki i nie tworzy litych drzewostanów. Występuje w dolinach rzek, razem z olszą i dębem. Zasięg jesionu jest stosunkowo rozległy. Występuje w całej Europie, na Krymie i Kaukazie, a także w Azji. Północna granica jego zasięgu sięga w Norwegii 63o, w Szwecji 61o, a w Finlandii 61o szerokości geograficznej północnej. Na terenie byłego ZSRR jego granica północna i wschodnia przebiegają od Sankt Petersburga przez Moskwę w kierunku Kazania i stąd w kierunku południowo-zachodnim na Krym. Jesion nie występuje w Irlandii oraz w północnej i środkowej części Półwyspu Skandynawskiego. Nie jest spotykany w Europie Płd. i na Półwyspie Peloponeskim, w południowej części Półwyspu Apenińskiego, a także na Sycylii i Sardynii. Nie występuje również w środkowej części Półwyspu Pirenejskiego. W parkach występują dwie formy jesionu zwyczajnego: forma zwisająca (płacząca) Fraxinus excelsior f. pendula Schelle i forma jednolistkowa Fraxinus excelsior f. diversifolia Lingel. Spotykane dwa gatunki jesionu Fraxinus pennsylvanica Marsh. – jesion pensylwański i Fraxinus americana L. – jesion amerykański, używane są do obsadzania dróg, z uwagi na dekoracyjną barwę liści jesienią (soczystożółta), stosunkowo wąskie korony i łatwość rozmnażania. Fraxinus ornus L. – jesion mannowy (kwiatowy) pochodzi z południowej i zachodniej Europy oraz Azji Mniejszej i jest bardzo dekoracyjny. Nazwa jego pochodzi od soku, który krzepnąc tworzy tzw. mannę, mającą zastosowanie w medycynie. Jesion jest drzewem rosnącym szybko, średniej wielkości, osiągającym wysokość 25-35 m i średnicę do 100 cm. Dożywa mniej więcej ok. 300 lat, przy czym w wieku ok. 100 lat następuje zahamowanie wzrostu (wysokości). Pień drzew rosnących szczególnie w zwarciu jest dobrze wykształcony, długi, prosty, do wysokości ok. 20 m bez gałęzi. W stanie wolnorosnącym drzewo wykazuje skłonność do rozwidleń. Kora do wieku około 50 lat gładka i zielonkawo-szara, później brunatna, niemal czarna, spękana. Udział kory – ok. 13,9% objętości pnia z korą, gęstość kory ok. 457 kg/m3. Biel szeroki i niemal biały. Twardziel żółtawa do czerwono-białej, później jasnobrązowa; na skutek zróżnicowanych stref zabarwienia często nieregularnie pręgowana lub o wzorze kłębiastych chmur, a barwą zbliżona do drewna oliwki. Drewno późne ciemniejsze od drewna wczesnego. Drewno jesionu jest bardzo dekoracyjne. Zapach słaby, jedynie zaraz po ścięciu drewno jest słodkawo-aromatyczne. Smaku brak. Obróbka mechaniczna, ręczna i narzędziowa – łatwa. Drewno o wyższych gęstościach wykazuje podczas strugania skłonności do wyrw krawędziowych. Drewno dobrze poddaje się skrawaniu płaskiemu i obwodowemu. Suszenie - zaleca się suszenie techniczne. Proces suszenia przebiega szybko i bez specjalnych skłonności do pękania, przy czym suszenie sztuczne wymaga umiarkowanych temperatur, aby proces nie przebiegał zbyt gwałtownie. Drewno przy suszeniu na wolnym powietrzu kurczy się miernie, ale przy suszeniu sztucznym – nieco więcej. Sklejanie – dobre. Obróbka powierzchni – dobra, chociaż drewno źle przyjmuje bejce, to bez trudu daje się pokrywać lakierami. Wady drewna - krzywizny, skręt włókien, widlastość, pęknięcia mrozowe, przebarwienia oksydacyjne (szarzenie), twardziel fakultatywna (ciemna), zgnilizny, chodniki owadzie. Trwałość – niewielka, zwłaszcza na wolnym powietrzu, drewno nie odporne na warunki atmosferyczne.
Właściwości fizyczne: gęstość w stanie zupełnie suchym 410/650/820 kg/m3, gęstość przy wilgotności 12-15% - 450/460/860 kg/m3, gęstość po ścięciu 600/800/1140 kg/m3. Skurcz w kierunku wzdłużnym 0,2 %, w kierunku promieniowym 4,6-5,0%, w kierunku stycznym 8,0-8,4%, skurcz objętościowy 12,8-13,6%. Właściwości mechaniczne - wytrzymałość na zginanie statyczne 88/120/210 MPa, moduł sprężystości przy zginaniu statycznym 4400-13400-18100 MPa, wytrzymałość na ściskanie wzdłuż włókien 23—52-80 MPa, wytrzymałość na rozciąganie podłużne 70-165-293 MPa, wytrzymałość na rozciąganie poprzeczne 7,0-11,2 MPa, wytrzymałość na ścinanie 9,0-12,0-14,6 MPa, wytrzymałość na skręcenie 13,8-18,6-23,5 MPa, udarność 1,0-6,8-8,0 J/cm2, twardość Brinella w kierunku równoległym 36-65-100 MPa, twardość Brinella w kierunku prostopadłym ok. 41 MPa, łupliwość ok. 0,7 MPa.
Zastosowanie
W handlu wystêpuje jesion w postaci drewna okr¹g³ego, tarcicy oraz p³asko skrawanych fornirَw. Jest to wysoko cenione drewno w przemyœle meblarskim oraz w przemyœle wyposa؟enia wnêtrz (jako ok³adziny œcienne, meble wnêkowe, parkiety, pod³ogi, schody). Chêtnie stosowany jako drewno konstrukcyjne we wnêtrzach. Szerokos³oiste drewno jesionu nale؟y do najcenniejszych gatunkَw, zw³aszcza w zakresie wytrzyma³oœci dynamicznej i sprê؟ystoœci. Wykonuje siê z jesionu uchwyty narzêdzi (m³otkَw, siekier) oraz narzêdzia ogrodowe, sprzêt sportowy i wyposa؟enie. Ponadto stosowany jest w przemyœle wagonowym i pojazdَw na modele odlewnicze, elementy maszyn, palety, skrzynki, narzêdzia rolnicze, beczki; szczebliny rَ؟nego rodzaju, s³upy, ramiaki. Z uwagi na piêkny mazerunek bywa wykorzystywany na wyroby toczone i do snycerki.
Opracowanie:
Doc dr. inż. Stanisław Spława-Neyman
Mgr inż. Zofia Owczarzak
