Gatunki podobne
Carpinus cordiana Walt., Carpinus orientalis Mill., Carpinus spp., Ostrya carpinifolia Scop., Ostrya spp.
Nazwy handlowe i regionalne
Grab pospolity (Polska), Carpen, Charpene, Charme commun (Francja), Carpe (Hiszpania), Haagebeuken, Streeubeuken (Holandia), Hainbuche, Hagebuche, Steinbuche (Niemcy), Vitbok, Avenbok (Szwecja), Yoke elm (Wielka Brytania)
Występowanie
Na świecie według “Encyklopedii leśnej” (1991) występuje 26 gatunków z rodzaju Carpinus. Inne źródła (np. Tomanek, 1970) podają liczbę około 50 gatunków. Jednakże wszystkie one są zgodne, że na terenie Polski dziko rośnie jeden gatunek – grab pospolity. Rodzaj Carpinus występuje na półkuli północnej, a jego zasięg podzielony jest na 3 części: amerykański, europejsko-zachodnioazjatycki i wschodnioazjatycki. Zasięg ogólny grabu pospolitego przypada na środkową, południową i zachodnią Europę oraz na niewielkie obszary Kaukazu, północnej Turcji i północnego Iranu w zachodniej Azji. Najdalej na północ rośnie w południowej części Szwecji, przekraczając nieco 560 szerokości geograficznej północnej. Południowa granica zasięgu Carpinus betulus przebiega przez Półwysep Apeniński, południową część Półwyspu Bałkańskiego, północną Anatolię, Kaukaz oraz prowincje Gilau, Mazanderan i Gorgan w Iranie. W Polsce grab pospolity jest gatunkiem przechodnim. Występuje na terenie całego kraju, przede wszystkim na nizinach i na pogórzu, a rzadziej w górach. Najwyżej położone stanowiska Carpinus betulus zanotowano w Bieszczadach, gdzie jeden okaz grabu znaleziono na Kiczerze koło Bereżek na wysokości 900 m n.p.m. Przeciętnie grab występuje do wysokości 400-500 m n.p.m., wyżej można spotkać jedynie pojedyncze okazy. Na nizinach grab zwyczajny znajduje optymalne warunki wzrostu w dolnym piętrze mieszanych lasów liściastych, najczęściej wśród buków, dębów i lip, niekiedy także jodeł i świerków. Czyste lasy tworzy jedynie na niezbyt rozległych powierzchniach we wschodniej części kraju. Okazałe graby spotkać można niekiedy na zboczach dolin, wśród cieków wodnych, we fragmentach zbiorowisk o charakterze grądu, jak na przykład w Ojcowskim Parku Narodowym. Optymalne warunki wzrostu znajduje na glebach świeżych, bogatych w związki mineralne i wapń. Grab pospolity jest spotykany na terenie całej nizinnej części Polski. W skali całego kraju udział drzewostanów grabowych jest niewielki, zajmuje bowiem nieco ponad 0,3 % powierzchni leśnej.
Charakterystyka drzewa i drewna
Drzewo osiąga wysokość do około 25 m i średnicę maksymalnie do 100 cm, najczęściej jednak mniejszą. Drzewo kończy swój wzrost w wieku 120-150 lat. Pień do wysokości 10 m bez gałęzi, przeważnie nieregularny. Kora na gałęziach jednorocznych jest oliwkowobrunatna, na 2-3-letnich brunatnoczerwona, a od wieku około 6 lat szara i gładka. Udział kory wynosi 7,6%, gęstość kory około 532 kg/m3. Biel i twardziel nie różnią się barwą. Drewno jest szarobiałe do żółtawobiałego, po wysuszeniu i dłuższym składowaniu najczęściej przyjmuje barwę jednolitą, jasnoszarą. Przyrosty roczne mają przebieg falisty i widoczne są jako delikatne pasemka. Drewno nie posiada specyficznego zapachu ani smaku. Struktura drewna drobna, jednolita i gładka.
Obróbka mechaniczna – trudna, łatwo powstają drzazgi i odpryski oraz wyrwania włókien przy struganiu. Drewno grabu nie nadaje się do skrawania obwodowego ani płaskiego. Połączenia wykonuje się na kołki. Łączenia na śruby są dobre, na gwoździe gorsze.
Suszenie – utrudnione, drewno podatne na paczenie i pękanie.
Sklejanie – dobre.
Obróbka powierzchni – dobra, drewno dobrze przyjmuje bejce i lakiery.
Inne – drewno niekiedy biologicznie aktywne, istnieje możliwość wystąpienia podrażnień i stanów zapalnych skóry. Materiał odporny na 10% stężenia roztworów kwasów i zasad.
Trwałość drewna – na wolnym powietrzu niewielka, w warunkach suchych lub pod wodą – dobra; drewno nie jest odporne na warunki atmosferyczne.
Wady drewna – zbieżystość, krzywizny, skręt włókien, widlastość, guzy, brewki, pęcherze w korze, przebarwienia oksydacyjne w wyniku reakcji metali z garbnikami, pęknięcia, zgnilizny, przebarwienia wywołane przez grzyby, chodniki owadzie.
Cechy anatomiczne – włókna drzewne – libriform, cewki włókniste dł. 880-2320-6670 ?m, udział około 66%; przebieg włókien prosty, niekiedy skrętny; naczynia – gatunek rozpierzchłonaczyniowy, średnica naczyń – 15-60-80 ?m, naczynia usytuowane pojedynczo i w grupach przebiegających promieniowo, udział naczyń 10%; miękisz podłużny – apotrachealny, rozproszony, skupiony lub w krótkich stycznych wstęgach, udział ok. 2%. Właściwości fizyczne – gęstość w stanie zupełnie suchym 500/790/820 kg/m3, gęstość przy wilgotności 12-15% 540/830/860 kg/m3, gęstość po ścięciu 660/970/1200 kg/m3; skurcz w kierunku wzdłużnym 0,5%, w kierunku promieniowym około 6,8%, w kierunku stycznym około 11,5%, skurcz objętościowy około 18,8%. Właściwości mechaniczne – wytrzymałość na zginanie statyczne 52/160/200 MPa, moduł sprężystości przy zginaniu statycznym 7000-16.200-17.700 MPa, wytrzymałość na ściskanie wzdłuż włókien 54-82-99 MPa, wytrzymałość na rozciąganie wzdłużne 47/135/200 MPa, wytrzymałość na rozciąganie poprzeczne ok. 24 MPa, wytrzymałość na ścinanie 8,5-16,0 MPa, udarność 8-12,0 J/cm2, twardość Brinella w kierunku równoległym 71-89 MPa, twardość Brinella w kierunku prostopadłym 29-36 MPa, łupliwość 0,6-1,5 MPa, wytrzymałość na skręcenie 21,5-26,5-34,0, ścieranie – grab/buk jak 0,67/1,00.
Zastosowanie
W handlu drewnem grab występuje w postaci kłód, tarcicy i krawędziaków. Drewno rzadko stosowane na okleiny, znajduje zastosowanie na elementy maszyn, na przykład tulejki maszyn, czółenka tkackie, na korpusy strugów stolarskich, pobijaki i młotki drewniane, na uchwyty wszelkich narzędzi, dłuta, ściski stolarskie, miary kątowe, calówki, punktaki, ławy stolarskie, prasy. Jest to doskonałe drewno do obróbki toczeniem. Wykorzystuje się je w kołodziejstwie, na prowadnice ram trakowych, na narzędzia ogrodowe i sprzęt rolniczy, płozy sań, obcasy, modele i prawidła obuwnicze, kloce do mięsa, w mechanice fortepianowej, w przemyśle włókienniczym na czółenka tkackie i tulejki, również na podłogi, parkiety, okładziny podłogowe (kostka, zwłaszcza w halach fabrycznych), na sprzęt sportowy, sprzęt gospodarstwa domowego, kołki, śruby, guziki, oprawy szczotek, kije parasolowe, laski spacerowe. Grab znajduje zastosowanie wszędzie tam, gdzie wymagane są wysokie wymagania w zakresie takich cech jak: ciągliwość, elastyczność, twardość, łupliwość, odporność na uderzenie i ścieranie.
Ważne wskazówki – zalecana ścinka zimowa, szybkie przetarcie, staranne sztaplowanie i ochrona przed wpływami atmosferycznymi (dla zachowania jasnej barwy drewna). Należy chronić powierzchnie czołowe, nie sztaplować na wolnym powietrzu.
Mgr inż. Zofia Owczarzak
