Gatunki podobne
Quercus alba L., Quercus cerris L., Quercus pubescens Wild., Quercus suber L., Quercus velutina Lam., Quercus spp
Znanych jest około 250 gatunków dębu, liczne rasy i odmiany, z tego 150 w Azji, 80 w Ameryce Północnej i 20 w Europie.
Nazwy handlowe i regionalne
Dąb szypułkowy, dąb letni (Polska), Früheiche, Stieleiche, Sommereiche (Niemcy), European oak (Wlk. Brytania, USA), Chene blanc, Chene pedoncule, Gravelin (Francja), Farnia, Rovere (Włochy), Carballo Hiszpania), Europees eiken (Holandia), Skogsek (Szwecja), Kissma mese (Turcja), Ballud aswad ingilizi (Kraje Arabskie) Dąb bezszypułkowy, dąb zimowy (Polska), Traubeneiche, Wintereiche, Späteiche, Spessart-Eiche (Niemcy), Sessile oak (Wielka Brytania), Chene rouvre, Chene a Troche (Francja), Eschio, Quercia (Wlochy), Bergek (Szwecja), Roura (Hiszpania)
Występowanie
W Polsce występują 2 gatunki dębu: Quercus robur L. - dąb szypułkowy oraz Quercus petraea Liebl. - dąb bezszypułkowy. Zasięg tego ostatniego gatunku na terenie Polski jest ograniczony - obejmuje on bowiem swym zasięgiem Europę Zachodnią, od północnej Norwegii i Szwecji do północnej części Półwyspu Pirenejskiego. Północna granica występowania dębu bezszypułkowego biegnie od Królewca w kierunku Białegostoku, Puszczy Białowieskiej, Kowla w kierunku północno-wschodnim. Dąb bezszypułkowy jest gatunkiem mającym większe wymagania siedliskowe. Swym zasięgiem obejmuje większą część Europy, występuje w całej Europie z wyjątkiem południowej Szkocji. Na północy sięga 59-62o szerokości geograficznej. Brak go w Finlandii i północnej części byłego Związku Radzieckiego. Jest gatunkiem nizinnym, a w górach sięga do wysokości 600-700 m n.p.m. Dąb tworzy liczne zespoły leśne, zarówno w zmieszaniu z innymi gatunkami, jak i drzewostany lite. Powierzchnia lasów dębowych w kraju wynosi 5,6 % powierzchni ogólnej drzewostanów. Należy również wspomnieć o dębie czarnym, występującym w postaci drewna okrągłego, które przez stulecia przelegiwało w bagnach lub starorzeczach. Sole żelaza w połączeniu z garbnikami zawartymi w drewnie nadają mu szaroczarne zabarwienie. Jest to poszukiwany surowiec do wyrobu drobnych sprzętów rękodzieła, a także do celów meblarskich, do intarsji i innych wyrobów o charakterze artystycznym.
Dąb szypułkowy swoją nazwę wywodzi z tego, iż jego owoce rosną na długich do 8 cm szypułkach. Drzewo osiąga wysokość do 50 m i średnicę 1,5 - 2,0 m. Pień jest prosty, dobrze wykształcony, niekiedy jednak skręcony i do wysokości ok.15 m bez gałęzi. Kora gruba, głęboko spękana, ciemnoszara. Granica pomiędzy bielem i twardzielą jest bardzo wyraźna. Biel ogólnie wąski o barwie żółtawo-białej, nieodporny na warunki środowiskowo-klimatyczne, dlatego też nie ma istotnego znaczenia gospodarczego i jest oddzielany przed przerobem drewna. Twardziel w stanie świeżym szarożółta, z czasem ciemniejąca aż do odcienia ciemnobrązowego.
Dąb bezszypułkowy posiada cylindryczny pień prawie do wierzchołka, nie jest on tak rozgałęziony jak u dębu szypułkowego. Kora cienka, jasnoszara do żółtawej, z wiekiem łuskowata, płytko spękana. Owoce są mniejsze, osadzone na krótkich szypułkach. Drewno jest podobne jednak do drewna dębu szypułkowego, częściej wprawdzie bywa wąskosłoiste, drobnosłoiste. Uważa się je za wartościowe. Przy tej samej szerokości przyrostów rocznych drewno dębu bezszypułkowego ma większą masę niż drewno dębu szypułkowego. Przejście drewna wczesnego w późne jest wyraźniejsze, niż u dębu szypułkowego. Właściwości i cechy obu wymienionych gatunków dębu są bardzo zbliżone.
Rysunek - słoisty, prążkowany, z wyraźnymi „lusterkami”. Drewno połyskliwe i dekoracyjne. Zapach - w stanie świeżym kwaskowaty. Obróbka mechaniczna - ogólnie dobra, choć zależna od szerokości przyrostów rocznych. Drewno dobrze poddaje się skrawaniu płaskiemu i obwodowemu. Cienkie elementy z drewna należy przed łączeniem na gwoździe i śruby wstępnie nawiercać. Suszenie - przebiega dość dobrze; drewno wykazuje pewną skłonność do paczenia i pękania, dlatego proces suszenia winno się przeprowadzać dość wolno. Sklejanie - ogólnie dobre. Obróbka powierzchni - dobra, drewno można bejcować, matowić. W razie lakierowania należy stosować tzw. wypełniacze oraz stosować substancje światłoochronne. Inne - możliwość zasinienia spowodowana przez korozje metali. Wady drewna - krzywizny, niecylindryczność, przemieszczenie rdzenia, skręt włókien, nieregularny przebieg słojów rocznych, niepełne twardzielowanie, przebarwienia oksydacyjne, pęknięcia mrozowe, widlastość, uszkodzenia spowodowane przez pioruny, zgnilizny, chodniki owadzie. Trwałość - biel nietrwały, twardziel trwała także w wodzie, odporna na warunki klimatyczne.
Właściwości mechaniczne - wytrzymałość na zginanie statyczne Quercus robur - 74-88-105 MPa, Quercus petraea - 78-110-117 MPa, moduł sprężystości przy zginaniu statycznym Quercus robur 10000-11700-13200 MPa, Quercus petraea 9200-13000-13500 MPa, wytrzymałość na ściskanie: Quercus robur 54-61-67 MPa, Quercus petraea 48-65-70 MPa, wytrzymałość na rozciąganie wzdłuż włókien 50-90-180 MPa, wytrzymałość na rozciąganie prostopadłe do przebiegu włókien 2,6-4,0-9,6 MPa, twardość Brinella na płaszczyźnie poprzecznej ok. 34 MPa, twardość Brinella na płaszczyźnie podłużnej ok. 66 MPa, łupliwość - ok. 0,4 MPa promieniowo, wytrzymałość na skręcanie 11-20 MPa.
Właściwości fizyczne - gęstość w stanie suchym 390/650/930 kg/m3, gęstość przy wilgotności 12-15 %: 430/690/960 kg/m3, gęstość w stanie świeżym: 900-1150 kg/m3; skurcz włókien w kierunku wzdłużnym 0,4%, w kierunku promieniowym 3,5-4,7 %, w kierunku stycznym 7,7-10,0 %, skurcz objętościowy 12,2-15,0 %.
Zastosowanie
Oba omawiane gatunki dębu posiadają mocne, twarde drewno, przy czym, przy tej samej szerokości przyrostów rocznych dąb bezszypułkowy posiada drewno o nieco wyższej gęstości niż dąb szypułkowy. Jednak cecha ta nie ma większego znaczenia dla jego technicznego zastosowania. Drewno dębu odznacza się doskonałymi właściwościami wytrzymałościowymi oraz sprężystością. Cechy te szczególnie cenione są w budownictwie. Należy podkreślić, że mechaniczno-technologiczne właściwości drewna dębu wzrastają wraz z szerokością przyrostów rocznych. Tłumaczy się tym, iż u pierścieniowo-naczyniowych gatunków liściastych wraz z rosnącą szerokością przyrostów rocznych rośnie udział drewna późnego, o ścisłej budowie i grubszych anatomicznie ścianach komórkowych, co prowadzi w efekcie do wyższej gęstości drewna i wyższych właściwości wytrzymałościowych. Cechą równie pozytywną jest w przypadku dębu barwa i rysunek drewna. Tak więc drewno dębu jest wysoko cenione za jego trwałość, twardość, sprężystość i piękno. Drewno dębu znajduje zastosowanie jako drewno na okleiny, przeważnie płasko skrawane okleiny zewnętrzno-dekoracyjne; drewno na meble, okładziny, parkiety; drewno konstrukcyjne w konstrukcjach naziemnych, głębinowych, w budownictwie wodnym; do budowy statków, maszyn i pojazdów; dobre na wyroby toczone i rzeźbione; w przemyśle płyt pilśniowych i wiórowych; w produkcji mebli rustykalnych, paneli, listew. Drewno dębu do dzisiaj przetrwało w wielu zabytkowych, historycznych budowlach jak na przykład w katedrach. Jako słupy wspornicze znajduje się je w starych budowlach, na przykład w Wenecji, Amsterdamie, Hamburgu. Drewno to znajduje zastosowanie również w urządzeniach ogrodowych, parkowych i krajobrazowych, w kolejnictwie - jako podkłady i rozstawnice. Dąb jest wyśmienitym drewnem do produkcji beczek, kadzi na płyny, nalewek (np. Cognac i Whisky, które wskutek długoletniego przelegiwania uzyskują specyficzny smak i aromat). Ponadto z drewna dębu wykonuje się modele odlewnicze, uchwyty narzędzi, szczebliny drabin, zabawki, detale pianin, łupki dachowe, skrzynki, narzędzia rolnicze. Kora dębowa jest cennym surowcem garbarskim.
Informacje dodatkowe
Na okleiny lepiej nadaje się drewno wąskosłoiste. W zależności od szerokości przyrostów rocznych przyjmuje się następujące pojęcia o „twardości” drewna: poniżej 1 mm szerokości - twarde, 1-2 mm - nieco twardsze, 2-3 półtwarde, powyżej 3 mm szerokości - twarde. Wymagana jest ścinka zimowa i intensywne zabezpieczanie surowca okrągłego, przetarcie po okorowaniu i staranne ułożenie w stosy. Zalecane jest zabezpieczanie czół oraz niedopuszczenie do kontaktu z wodą (niebezpieczeństwo powstania tzw. plam garbnikowych).
Opracowanie:
Doc dr. inż. Stanisław Spława-Neyman
Mgr inż. Zofia Owczarzak
