Mimo że roczna sprzedaż drewna w Rosji sięga 186 mln m3 (IV miejsce na świecie), jej udział w światowym rynku produktów przemysłu drzewnego wynosi zaledwie 3-4%. Dzieje się tak, ponieważ ogromna część produkowanego drewna (50 mln m3) opuszcza kraj w postaci nieprzetworzonej, stanowiąc surowiec dla zagranicznego przemysłu drzewnego, głównie Chin oraz Finlandii. Sektor przetwórstwa drzewnego generuje jedynie 1% przyrostu inwestycji w Rosji ogółem.W 2007 r. w ustawodastwie rosyjskim zaszły liczne zmiany ukierunkowane na rozwój rodzimego przemysłu drzewnego. Przyjęto znowelizowany taryfikator celny, stworzono system preferencji fiskalnych dla krajowych inwestycji w przemysł drzewny oraz wszedł w życie nowy Kodeks Leśny, regulujący stosunki między użytkownikami lasu a ich właścicielem – państwem.
Taryfy celne
W lipcu 2007 r. cło na eksport okrąglaków wzrosło z 6,5% do 20% od zadeklarowanej wartości celnej towaru. W kwietniu 2008 r. wysokość stawki celnej podwyższono ponownie, tym razem do poziomu 25% ad valorem. Z dniem 01.01.2009 r. cło eksportowe zostanie podniesione do 80% od wartości celnej drewna, jednak nie mniejniż 50 EUR/m3, co w rzeczywistości stanowić będzie poziom zaporowy. Należy dodać, że obecnie średnia deklarowana wartość wywożonych okrąglaków waha się od 34,5 EUR do 58,5 EUR za m3. Jednocześnie wraz ze wzrostem ceł na eksport okrąglaków zniesione zostały cła eksportowe na wywóz tarcicy iglastej i drzew twardoliściastych. Zniesiono też cła importowe na urządzenia do obróbki drewna i maszyny dla przemysłu drzewnego. Powyższe działania mają sprzyjać zwiększeniu udziału w eksporcie wysokoprzetworzonych wyrobów przemysłu drzewnego oraz wymuszać rozwój przetwórstwa i obróbki drewna w Rosji. Na dzień dzisiejszy ich efekt wydaje się być odwrotny do zamierzonego. Wskutek działalności kłusowników, dążących do maksymalizacji zysku przed terminem wprowadzenia ceł zaporowych., rozmiary nielegalnego wyrębu lasu w niektórych regionach Rosji podwoiły się, a eksport nieprzetworzonego drewna do Chin wzrósł o 20% w porównaniu z rokiem ubiegłym. Specjaliści uspokajają, że jest to tendencja chwilowa i sytuacja ustabilizuje się po 01.01.2009 r. Skutki reformy będą w pełni odczuwalne dopiero za kilka lat, gdy minie czas potrzebny do realizacji inwestycji. Średni okres budowy zakładu przetwórstwa drzewnego wynosi 2-3 lata, a zakładu celulozowo-papierniczego – minimum 5-7 lat.
Ulgi fiskalne i preferencyjne
Dla przedsiębiorstw realizujących “priorytetowe projekty inwestycyjne” o wartości powyżej 300 mln rubli ustawodawca rosyjski przewidział specjalny tryb dzierżawy lasu z pominięciem procedury przetargowej i po preferencyjnych cenach. Ustawa nie określa czy preferencyjne ceny dzierżawy dotyczą całej powierzchni użytków leśnych wykorzystanych przez przedsiębiorcę do realizacji projektu (w tym działek będących w posiadaniu inwestora już wcześniej) czy tylko działek wydzierżawionych specjalnie z myślą o inwestycji. Inwestorzy mogą liczyć na preferencje podatkowe w regionach (podatek od zysku, ziemi, własności) oraz subsydia (np. w Kraju Krasnodarskim małemu biznesowi zwracane jest 30% wydatków na zakup urządzeń do obróbki drewna, ale nie więcej niż 600 tys. rubli). Jak na razie skuteczność w/w ulg jest znikoma. Większość projektów zgłoszonych do miana “priorytetowych” ugrzęzła na poziomie regionalnym. Jedynie 26 było dyskutowanych w Ministerstwie Przemysłu i Energetyki, z czego 13 zostało zatwierdzonych.
Kodeks leśny
Kodeks Leśny przyjęto w pośpiechu jeszcze w 2006 r. Już wtedy wzbudzał wiele kontrowersji w środowiskach związanych z przemysłem leśnym i drzewnym z powodu niejasności wielu przepisów i licznych luk prawnych. Ustawa weszła w życie w 2007 r. i od razu ujawniły się jej niedoskonałości. Najważniejsze zmiany wprowadzone przez nowy Kodeks Leśny, to dopuszczenie do obrotu cywilno-prawnego praw dzierżawy działek leśnych, podział użytków leśnych na trzy kategorie (chronione, eksploatowane i rezerwowe) oraz przekazanie znacznej części uprawnień do zarządzania użytkami leśnymi na poziom regionalny. Realizacja tych nowel od początku spotkała się z trudnościami, niezbędne okazały się poprawki i uzupełnienia. Aby użytkownikom lasu dać czas na dostosowanie się do wymogów Kodeksu, wejście w życie niektórych jego przepisów odroczono do dnia 01.01.2009 r. Niestety z powodu niedopracowanych procedur rejestracyjnych, braku przepisów wykonawczych i opóźnień w wydawaniu aktów administracyjnych przez władze regionalne, już teraz wiadomo, że większość przedsiębiorców przemysłu drzewnego nie zdąży z dopełnieniem wszystkich formalności.
Nielegalny wyrąb
Jedną z największych ujawnionych wad Kodeksu Leśnego jest brak przepisów dotyczących walki z nielegalnym wyrębem lasów, którego rozmiary szacuje się na 18 mln m3 rocznie (10% wyrębu ogółem). Spowodowana procederem strata dla budżetu Rosji w latach 2006-2007 wyniosła 25 mld rubli. Odpowiedni pakiet poprawek z propozycjami walki z kłusownictwem jest właśnie dyskutowany w Dumie, jednak zawarte w nim projekty i zmiany są głośno krytykowane przez środowiska związane z przemysłem leśnym. Zdaniem przedsiębiorców proponowane środki są mało efektywne i znacznie utrudnią im działalność oraz obniżą poziom jej opłacalności. Podstawą systemu walki z nielegalnym wyrębem mają być punkty pomiaru i znakowania drewna położone poza obszarem lasu. Wg ocen “Roslieschoz” mają się one przyczynić się do 2-3-krotnego zmniejszenia rozmiarów nielegalnego obrotu drewnem. Specjaliści z branży twierdzą jednak, że skuteczność tego typu środków będzie dużo mniejsza. Co więcej obowiązek dostarczania okrąglaków do punktów kontroli wydłuży trasy transportu drewna średnio o 50-60 kmprzy ekonomicznie uzasadnionej maksymalnej odległości transportu samochodowego w granicach 220 km. Oznaczać to będzie poważny spadek opłacalności prac zrębowych oraz ograniczenie ich zasięgu. Zamiast punktów pomiaru i znakowania przedstawiciele biznesu zalecają wprowadzenie innowacyjnych metod kontroli (obserwacja z powietrza i z kosmosu) oraz certyfikację produkcji. Innym środkiem walki z nielegalnym obrotem drewnem ma być zwiększenie kompetencji leśniczych w zakresie ścigania kłusowników oraz wprowadzenie zmian do Kodeksu Karnego, przewidujących odpowiedzialność karną (do 6 lat pozbawienia wolności) nie tylko za nielegalny wyręb, ale również za transport i obrót nielegalnym drewnem.
Odtworzenie masy leśnej
Kolejnym problemem rosyjskiego przemysłu leśnego jest rabunkowy sposób eksploatacji zasobów leśnych. Rosnąca odległość między punktami wyrębu lasu a punktami przeładunku i przetwórstwa drewna znacznie podraża koszty transportu materiału leśnego (koszt budowy 1 kmdrogi leśnej to około 3 mln rubli). Zmusza to użytkowników lasu do prowadzenia skoncentrowanych i intensywnych prac zrębowych, co prowadzi do degradacji kultur leśnych, wyjaławiania gleby i w rezultacie do wydłużenia się okresu niezbędnego dla pełnego odtworzenia lasu. Obecnie w Rosji sięga on 120-140 lat. Dla porównania analogiczny wskaźnik dla prowadzącej zrównoważoną politykę leśną Nowej Zelandii wynosi 26-30 lat. Jak na razie firmy prowadzące wyrąb lasu w Rosji zobowiązane są do zasadzenia określonej liczby drzew w miejsce wyciętych i na tym ich odpowiedzialność się kończy. Nowy Kodeks Leśny od 01.01.2009 r. nakłada na użytkowników lasu obowiązek prowadzenia odbudowy lasu na eksploatowanych obszarach w sposób zapewniający odtworzenie pełnowartościowej masy leśnej.
Prognozy
W związku z opisanymi powyżej zmianami w regulacji rosyjskiego przemysłu leśnego i drzewnego, w najbliższym czasie gałąź czeka poważna modernizacja. Specjaliści przewidują, że zatarciu ulegnie podział na segmenty zrębowy i przetwórczy. Przedsiębiorstwa zajmujące się pracami zrębowymi i eksportem okrąglaków (obecnie jest ich w Rosji około 2 tys.) przekształcą się najprawdopodobniej w pionowo zintegrowane koncerny (obecnie jest ich około 15), w których wyrąb lasu pozostanie zachowany jedynie w formie upstreamu. Inną możliwością jest przeorientowanie się firm segmentu zrębowego na zaopatrzenie rodzimych przetwórców drewna. Na adaptację do nowych warunków firmom powinno wystarcyć 2-3 lata. Część małych i średnich firm niezdolnych dostosować się do nowych warunków będzie zmuszona opuścić rynek. Wraz z modernizacją przemysłu leśnego i drzewnego winien nastąpić wzrost średniego poziomu przetworzenia jego produktów i wzrost wytworzonej w nim wartości dodanej, co byłoby zgodne z założeniami ustawodawców.
Źródło: Wydział Promocji Handlu i Inwestycji Ambasady RP w Moskwie, Portal Promocji Eksportu
